zadra-na-www

MATRONATY

Co to są studia gender?

Teoria feministyczna rozróżnia wyraźnie między płcią biologiczną (sex) a kulturową (gender). Gender to zespół cech i zachowań ukształtowanych przez kulturę, przypisanych kobiecie lub mężczyźnie. W tym ujęciu kultura obejmuje zarówno wszelkie wytwory działalności i myśli człowieka, jak również instytucje społeczne i polityczne, normy zachowań i systemy wartości. Wszystkie te elementy codziennego życia człowieka wpływają na sposób jego postępowania i podejmowane decyzje. Autorki feministyczne podkreślają, że w przeciwieństwie do płci w znaczeniu biologicznym, zachowania związane z płcią kulturową są wytworem społeczeństwa. Gender studies są to więc studia nad kulturową tożsamością płci. 

Feministki "drugiej fali" chciały jak najpełniej zrozumieć sposób funkcjonowania kategorii "kobiety" i "kobiecości". Pojawiła się też konieczność wyodrębnienia osobnej dyscypliny naukowej. Takiej, która proponowałaby nowy, feministyczny sposób badań i która skoncentrowałaby się na problemach kobiecych widzianych w szerokiej perspektywie historycznej. Co więcej, nowe podejście miało charakteryzować się krytycyzmem i odwagą w przekraczaniu granic ówczesnej nauki. Zadania te postawiły przed sobą women's studies, czyli studia kobiece, które poruszały problematykę kobiecą, analizowały związek między władzą, statusem społecznym a płcią kulturową. Na pierwszy plan wysuwają się w nich zagadnienia związane z kobiecą podmiotowością i z ignorowanymi dotychczas doświadczeniami i historią kobiet. 

Studia kobiece pojawiły się w latach 60., a pierwsze kursy na Anti University w Londynie prowadziła angielska psychoanalityczka Juliet Mitchell, znana z zapoczątkowania feministycznej rewizji Freudowskiej psychoanalizy. W książce Women's Estate zawarła program nowej dyscypliny, po czym wytrwale realizowała go w praktyce. Inne naukowczynie zaczęły wprowadzać w życie podobne projekty w ośrodkach naukowych w Europie i Ameryce. Pierwszy, oficjalnie zatwierdzony program studiów kobiecych został włączony w akademickiego kanonu w roku 1970 na stanowym uniwersytecie w San Diego (USA). Prowadzono tam badania nad sposobami konstruowania przez kulturę pojęcia kobiecości, nad rodziną, ekonomią pracy kobiet oraz sztywnymi podziałami ról społecznych, dokonanymi ze względu na płeć.

Feminizm podlega ciągłym wewnętrznym zmianom, obejmującym również jego główne założenia i cele. Mówi się już o postfeminizmie czy feminizmie "trzeciej fali", w którym akcent przesuwa się z pojęcia różnicy między płciami na różnicę pomiędzy samymi kobietami, na odmienności narodowe, rasowe, seksualne. Nadal poddaje się w wątpliwość tradycyjne teorie socjologiczne czy psychologiczne, obala stereotypy i schematyczne sposoby myślenia. Jednak podstawowym zadaniem jest, zdaniem współczesnych feministek, ścisłe określenie i wyodrębnienie doświadczeń poszczególnych członków danej społeczności. Pozwala to na zrozumienie sposobu ich funkcjonowania w rzeczywistości, a także na rzetelne opisanie ich historii. Kluczem jest skoncentrowanie się na odrębności i indywidualności jednostki, na jej intymnym, niepowtarzalnym świecie.

Ten świat tworzy osobista historia, ciało, uczucia, myśli, czyny, pochodzenie społeczne, rasowe, etniczne, kontekst kulturowy, a także system norm i wartości oraz sądy na własny temat. Aby dokonać gruntownej i wszechstronnej analizy wszystkich wymienionych czynników konieczne okazuje się rozszerzenie możliwości badawczych, wzbogacenie nie tylko terminologii i zaplecza teoretycznego, ale także metod działania. Coraz częściej więc - tendencja ta jest szczególnie widoczna na uniwersytetach amerykańskich - pojęcie "studia kobiece" zastępuje się określeniem "gender studies" - studia nad kulturową tożsamością płci, zarówno kobiecej jak i męskiej. 

Gender studies to badania interdyscyplinarne, które nie tylko czerpią z dorobku innych dziedzin, ale przede wszystkim łączą różne punkty widzenia i sposoby traktowania konkretnych zagadnień. Szczególnie pomocna jest tu antropologia kulturowa, która koncentruje się na życiu codziennym, na relacjach międzyludzkich i zależnościach między kulturą a losem poszczególnych osób. Ruth Benedict, jedna z najbardziej znanych przedstawicielek tego nurtu, stwierdziła, że żaden człowiek nie patrzy na świat całkowicie "czystym wzrokiem". Odbiera go bowiem za pośrednictwem określonych zwyczajów, sposobów myślenia, zespołu wzorów oraz zasad uznanych w jego otoczeniu za obowiązujące i przekazanych mu w trakcie edukacji. Obserwacja ta wydaje się szczególnie trafna, jeśli pomyślimy o ogromnej ilości stereotypów i schematów, jakie w każdej kulturze nagromadziły się wokół kobiety i mężczyzny, oraz o przypisanych im rolach i funkcjach. 

Gender studies podjęły się przeprowadzenia wszechstronnych badań nad sytuacją kobiet i mężczyzn we współczesnym świecie, ich reakcją na zachodzące wokół zmiany. Szczególnie, że zmiany te zachodzą nie tylko w strukturach politycznych czy społecznych, ale przede wszystkim w relacjach międzyludzkich oraz we wzajemnym postrzeganiu się przedstawicieli różnych płci, orientacji seksualnych, a także narodów, ras i całkowicie odmiennych kultur czy religii. Problem zachowania własnej tożsamości - płciowej, narodowej, kulturowej - to jedna z najbardziej palących kwestii współczesności. W obrębie gender studies wyzwanie to podejmuje kilka kręgów tematycznych.

Nurt antropologiczno-kulturowy w studiach gender skupia się przede wszystkim na tożsamości narodowej, społecznej - i na jej powiązaniu z tożsamością płciową człowieka. "Genderowe" nauki prawnicze, socjologia i historia widzą go we wciąż zmieniającym się kontekście dziejowym i społecznym, rozpatrują gwarantowane mu prawa i narzucane ograniczenia. Psychologia w ramach gender studies bada świat wewnętrznych przeżyć i ich wpływ na życie człowieka pośród innych ludzi. Krytyka feministyczna natomiast analizuje i interpretuje z nowej perspektywy dorobek intelektualny i artystyczny, a szczególną wagę przywiązuje do twórczości kobiet.

Stałym elementem studiów nad kulturową tożsamością płci jest myśl feministyczna, co sprawia, że w centrum zainteresowania pozostają w nich kobiety. W niczym nie zawęża to prowadzonych badań, ani nie zubaża ich kontekstu. Wręcz przeciwnie, wzbogaca dotychczasowy dorobek naukowy o elementy dotąd w nim nieobecne, zaniedbywane i lekceważone. Zarówno o te związane z bieżącymi realiami, jak i te, które świadomie pomijano, uznając za mało ważne i niczego nie wnoszące do ogólnego stanu wiedzy. Gender studies wypełniają więc lukę w wiedzy o sytuacji kobiet i ich doświadczeniach. Badaczki i badacze zajmujący się tą dyscypliną podkreślają, jak bardzo ważne jest akcentowanie przez kobiety własnej indywidualności i tożsamości. Studentki gender studies zachęca się i wymaga się od nich twórczego wysiłku, zabierania głosu w dyskusjach, aktywnego wykorzystywania własnych obserwacji i zdobytej wiedzy.

Studia nad kulturową tożsamością płci stanowią nieodłączną część humanistyki i nikt nie poddaje w wątpliwość zasadności tego rodzaju badań. Choć studia gender są obecne niemal na wszystkich liczących się uniwersytetach świata, w Polsce nie mają ani zbyt długiej tradycji ani nie są powszechnie realizowane. Mimo to, dzięki kontaktom z ośrodkami akademickimi za granicą i swobodnemu dostępowi do najnowszych publikacji naukowych, perspektywa "genderowa" staje się coraz bardziej atrakcyjna i popularna. Pozostaje mieć nadzieję, że tego rodzaju badania również w Polsce znajdą się tam gdzie jest ich miejsce - na uniwersytetach.

 

fio

© 2022. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Projekt: Olison's Project - usługi graficzne. Wykonanie: zecernia.net - strony www